सरला सुवेदी
८, पुस २०८२
बर्दिया । बर्दिया जिल्लाको गेरुवा गाउँपालिकामा पशुबिमा कार्यक्रम लागू भएसँगै किसानहरू प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित हुन थालेका छन्। विशेषगरी बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोडिएको गोला क्षेत्र वन्यजन्तुको उच्च जोखिममा पर्ने भएकाले यहाँका किसान वर्षौँदेखि पशु चौपायामाथि हुने आक्रमणबाट पीडित हुँदै आएका थिए। बाघ, चितुवा, हात्ती लगायतका वन्यजन्तुले गाई, भैंसी, बाख्रा र गोरुमा आक्रमण गर्दा ठूलो आर्थिक क्षति बेहोर्नुपरेको थियो। तर पछिल्लो समय पशुबिमा कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन भएपछि किसानमा आशा र भरोसा बढेको छ।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको नजिकै रहेको गेरुवा गाउँपालिका वडा नम्बर ४ गोलाबस्ती वन्यजन्तुको आवागमन बढी हुने संवेदनशील क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ। यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने अधिकांश किसानको मुख्य जीविकोपार्जनको माध्यम पशुपालन नै हो। तर वन्यजन्तु आक्रमणका कारण पशु मरेपछि किसानको वर्षौँको लगानी एकैपटक गुम्ने अवस्था थियो। क्षतिपूर्ति पाउने कुनै भरपर्दो संयन्त्र नहुँदा किसान मानसिक तनाव र आर्थिक संकटमा परिरहेका थिए।
तर तराई भूपरिधि तथा संरक्षण कार्यक्रमअन्तर्गत पशुबिमा कार्यक्रम लागू भएपछि स्थिति केही सहज बन्दै गएको छ। बीमामा आबद्ध किसानले पशु मरेपछि क्षतिपूर्ति पाउन थालेपछि जोखिम व्यवस्थापनमा ठुलो सहयोग पुगेको छ। स्थानीय कृषक प्रेमकुमारी थारुका अनुसार विगतमा वन्यजन्तुले पशु मारेपछि रोएर बस्नुपर्थ्यो, अब भने बीमाबाट क्षतिपूर्ति पाउने आशा भएकाले मन ढुक्क भएको छ। “पशुबिमा नहुँदा सबै नोक्सानी हामी आफैंले बेहोर्नुपर्थ्यो, अहिले बीमा भएपछि केही भए पनि राहत पाइन्छ,” उहाँले बताउनुभयो।
यस्तै, गेरुवाका अर्का कृषक तुल्सिराम थारुले पनि पशुबिमाले किसानलाई ढुक्क बनाएको बताउनुभयो। उहाँका अनुसार बीमा कार्यक्रम सुरु भएपछि पशुपालनलाई व्यवसायिक रूपमा अगाडि बढाउने आत्मविश्वास बढेको छ। “पहिले पशु पाल्न डर लाग्थ्यो, कतिखेर वन्यजन्तुले आक्रमण गर्छ भन्ने थाहा हुँदैनथ्यो। अब बीमा भएकाले जोखिम कम भएको महसुस भएको छ,” उहाँले भन्नुभयो।
गोला क्षेत्रका किसानहरूको पशुपालन केवल साइड पेशा मात्र नभई मुख्य आयस्रोतका रूपमा रहेको छ। गाईभैंसी पालेर दूध उत्पादन, बाख्रा पालन तथा गोरुबाट कृषि कार्य गर्ने यहाँको परम्परा हो। पशुबिमाले वन्यजन्तु–मानव द्वन्द्वबाट उत्पन्न आर्थिक जोखिम कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको किसान दिनेश शाहीको भनाइ छ। “यो कार्यक्रम निरन्तर चल्नुपर्छ, अझै धेरै किसानलाई समेट्नुपर्छ,” उहाँले बताउनुभयो।
किसानहरूका अनुसार पशुबिमाले केवल आर्थिक राहत मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक सन्तुलन कायम गर्न पनि सहयोग गरेको छ। पशु मरेपछि ऋणमा डुब्ने डर, परिवार चलाउन नसक्ने चिन्ता र व्यवसाय नै छोड्नुपर्ने बाध्यता अब केही हदसम्म कम भएको उनीहरू बताउँछन्। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ।
यद्यपि किसानहरूले पशुबिमा कार्यक्रम अझ प्रभावकारी बनाउन केही सुधार आवश्यक रहेको औँल्याएका छन्। बीमा प्रक्रिया सरल बनाउनुपर्ने, क्षतिपूर्ति छिटो उपलब्ध गराउनुपर्ने र सबै किसानसम्म कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ। कतिपय किसान अझै बीमाको पहुँच बाहिर रहेकाले स्थानीय तह, बीमा कम्पनी र सरोकारवाला निकायबीच सहकार्य बढाउनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।
स्थानीय तहले पनि पशुबिमा कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्दै अगाडि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। वन्यजन्तु संरक्षण र मानव जीविकोपार्जनबीच सन्तुलन कायम गर्न पशुबिमा जस्ता कार्यक्रम दीर्घकालीन समाधानका रूपमा लिन सकिने विज्ञहरूको धारणा छ।
समग्रमा, गेरुवा गाउँपालिकाको गोलाबस्ती क्षेत्रमा लागू भएको पशुबिमा कार्यक्रम वन्यजन्तुको उच्च जोखिममा रहेका किसानका लागि ढाल बनेको छ। यसले केवल आर्थिक राहत मात्र प्रदान गरेको छैन, पशुपालनलाई व्यवसायिक, सुरक्षित र दिगो बनाउने आत्मविश्वास पनि दिएको छ। यदि यो कार्यक्रम निरन्तरता र विस्तारका साथ सञ्चालन हुन सकेमा किसानको जीवनस्तर उकास्न तथा ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढ बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।