जुम्ला ,३ जेठ ।

बिहानको पहिलो घामसँगै जुम्लाका फाँटहरूमा हँसिया चम्किन थाल्छन्। खेतका कान्लामाथि थुपारिएको सुनौलो जौ, भारी बोकेर घर फर्किरहेका किसान र गराभरि व्यस्त हातहरू—यतिबेला जुम्लाको ग्रामीण जीवन यिनै दृश्यमा सीमित बनेको छ। चन्दननाथ नगरपालिका, तातोपानी गाउँपालिका र गुठिचौर गाउँपालिकाका किसानलाई अहिले जौ भित्र्याउन भ्याइनभ्याइ छ।
कारण एउटै हो—जौ काट्न ढिलो भयो भने जुम्लाको पहिचान मानिएको कालीमार्सी धान रोप्ने समय चिप्लिन्छ। हिमाली भेगको खेतीपाती मौसमसँगको संघर्षजस्तै हो। यहाँ किसानसँग फुर्सदको समय हुँदैन। एउटा बाली भित्र्याउनासाथ अर्को बाली रोप्न खेतमा उत्रिनुपर्छ। त्यसैले अहिले जुम्लाका खेतहरूमा केवल जौ काट्ने काम भइरहेको छैन, समयसँगै दौड पनि चलिरहेको छ।
चन्दननाथ नगरपालिका–४ की लालसरी सुनार बिहान सबेरै खेत पुग्छिन्। दिन ढल्दासम्म उनको समय जौ काट्ने, बाँध्ने र घरसम्म बोक्ने काममै बित्छ। “अहिले फुर्सद भन्ने हुँदैन,” उनले भनिन्, “जौ समयमै भित्र्याउन सकेनौं भने धान रोपाइँ पछाडि सर्छ, त्यसपछि उत्पादनमै असर पर्छ।”
यतिबेला जुम्लाका फाँटहरू सामूहिक श्रमका दृश्यले भरिएका छन्। गाउँका वृद्धदेखि युवासम्म खेतमै व्यस्त देखिन्छन्। विद्यालय जाने बालबालिका पनि बिहान–बेलुका र बिदाका दिन खेतमा अभिभावकलाई सघाइरहेका छन्। रिता सार्की बिहान खेतमा काम गरेर मात्रै विद्यालय पुग्छिन्। “दिउँसो पढ्न जान्छु,” उनले भनिन्, “आज शनिबार र भोलि आइतबार बिदा भएकाले बिहान–साँझ घरको काममा सघाउनै पर्छ।”
जुम्लामा खेती केवल उत्पादनको माध्यम होइन, जीविकोपार्जनको आधार हो। खेतबारीले नै परिवारको वर्षभरको भान्सा धान्ने भएकाले जौ पाक्ने बेला गाउँमा उत्साहसँगै चिन्ता पनि बढ्ने गर्छ। असिना, वर्षा वा ढिलो रोपाइँले उत्पादन घट्ने डर किसानमा सधैं रहिरहन्छ।
जौ भित्र्याएलगत्तै किसान कालीमार्सी धान रोप्न खेतमा उत्रिन्छन्। जुम्लाको कालीमार्सी केवल बाली होइन, हिमाली पहिचान हो। चिसो हावापानीमा उत्पादन हुने यो धान स्वाद र गुणस्तरका कारण देशभर परिचित छ। तर यसको उत्पादन चक्र जौसँग प्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको छ। त्यसैले किसानलाई अहिले जौ काट्ने हतारो छ।
जुम्लाका आठवटै स्थानीय तह र ६० वटै वडामा जौ खेती गरिन्छ। अन्य बालीको तुलनामा क्षेत्रफल केही कम भए पनि जौ हिमाली खाद्य संस्कृतिको पुरानो आधार मानिन्छ। जौको सातु, ढिँडो, रोटी र विभिन्न परम्परागत परिकार आज पनि गाउँघरको दैनिक जीवनसँग जोडिएका छन्।
कृषि विकास कार्यालय जुम्लाका प्रमुख रामभक्त अधिकारीका अनुसार खेती प्रणाली परिवर्तन हुँदै गए पनि जौको महत्व घटेको छैन। “जौ अत्यन्तै पौष्टिक बाली हो,” उनले भने, “यसको उत्पादन कम भएको छैन, बरु किसानले परम्परागत बालीलाई जोगाइरहेका छन्।”
चन्दननाथ नगरपालिका–४ की चुनरुपा सुनारका अनुसार अधिकांश गाउँमा झन्डै ७५ प्रतिशत किसानले जौ भित्र्याइसकेका छन्। “अब गाउँका किसान धान रोप्नतिर लागेका छन्,” उनले भनिन्।
जिल्ला कृषि विकास कार्यालयका अनुसार जुम्लामा तीन हजार ८ सय ७० हेक्टर जमिनमा जौ खेती हुँदै आएको छ। वार्षिक करिब ७ हजार मेट्रिकटन जौ उत्पादन हुने गरेको छ। अहिले ग्रामीण बजारमा जौ प्रतिमाना ३० देखि ४० रुपैयाँसम्म बिक्री भइरहेको किसान बताउँछन्।
तर उत्पादनले वर्षभर परिवार धान्न भने सक्दैन। किसानका अनुसार जुम्लामा उत्पादन हुने जौले परिवारलाई ६ देखि ८ महिनासम्म मात्रै खान पुग्छ। त्यसपछि अधिकांश परिवार बाहिरबाट खाद्यान्न भित्र्याउन बाध्य हुन्छन्। उत्पादन र श्रमबीचको दूरी अझै घट्न सकेको छैन।
तैपनि जुम्लाका किसानले खेत छाडेका छैनन्। सीमित उत्पादन, कठिन भूगोल र मौसमसँगको संघर्षबीच पनि उनीहरू परम्परागत कृषि प्रणालीलाई जोगाइरहेका छन्। जौ काट्ने हतारोसँगै उनीहरूले हिमाली संस्कृति, श्रम र जीवनशैलीलाई पनि निरन्तरता दिइरहेका छन्।