बर्दिया ,६ जेठ ।

बर्दियाको खाता क्षेत्रस्थित पत्थरबोजी गाउँमा यतिबेला एउटा अनौठो दृश्य देख्न सकिन्छ। एउटै आँगनमा वर्षौंदेखि संयुक्त रूपमा बस्दै आएको ५९ सदस्यीय विशाल थारु परिवार अहिले छुट्टिएर आ–आफ्नो घर बनाउने तयारीमा जुटेको छ। तर यहाँको अंशबण्डा केवल जमिन बाँड्ने प्रक्रिया होइन, यो परम्परा, समानता र सामूहिकताको जीवन्त अभ्यास पनि हो।
थारु समुदायको परम्पराअनुसार अंशबण्डा गर्दा खेतबारीदेखि घरका इँटा, काठ, भाँडाकुँडा र दैनिक प्रयोगका सामग्रीसम्म बराबरी गरिन्छ। अझ गर्भमा रहेको शिशुलाई समेत भविष्यको हकदार मानेर अंश छुट्याइने चलन यहाँ अझै जीवित छ।
चार पुस्तादेखि एउटै छानामुनि बस्दै आएको यो परिवारले माघी पर्वमा आपसी सहमतिमै छुट्टिने निर्णय गरेको हो। कानुनी रूपमा अंशबण्डा प्रक्रिया पूरा नभए पनि परिवारका सदस्यहरूबीच कुनै विवाद छैन। बरु अहिले सबैजना सामूहिक श्रमदानमा जुटेर नयाँ घर निर्माण गरिरहेका छन्।
गाउँमा काठ, खर र माटोले बनेका परम्परागत घरहरू लहरै उठिरहेका छन्। कसैको घरमा काठ बोक्ने, कसैको घरमा छाना छाउने, त कतै माटो पोत्ने काममा परिवारका सदस्यहरू सँगै देखिन्छन्। छुट्टिए पनि सम्बन्ध नटुटेको यो दृश्यले थारु समुदायको सामाजिक एकताको गहिरो अर्थ झल्काउँछ।
घरमुली मङ्गल थारुका अनुसार अंशबण्डाले केवल जिम्मेवारी बाँडेको हो, सम्बन्ध भने अझै उस्तै छ। “पहिले जस्तै दुःख–सुखमा सबै सँगै छौं,” उहाँले भन्नुभयो।
संयुक्त परिवार हुँदा खेतीपातीदेखि घरायसी कामसम्म आलोपालो हुने गरेको थियो। विशेषगरी खाना पकाउने जिम्मेवारी पालैपालो सर्ने गर्थ्यो। जेठी बुहारी राम दुलारी चौधरीका अनुसार सगोलमा हुँदा एकजनाको डेढ महिनासम्म खाना पकाउने पालो आउँथ्यो। “काम बाँडेर गर्दा सजिलो हुन्थ्यो, अहिले हरेक घरले आफ्नो काम आफैं गर्नुपर्छ,” उहाँले बताउनुभयो।
पारिवारिक संरचना फेरिए पनि यो बस्तीको अर्को पुरानो समस्या भने उस्तै छ—जङ्गली हात्तीको त्रास। पत्थरबोजी क्षेत्र नेपाल र भारत जोड्ने खाता जैविक मार्ग (कोरिडोर) मा पर्ने भएकाले यहाँ हात्तीको आवतजावत नियमितजस्तै हुन्छ। बर्सेनि हात्तीले घर भत्काउने, अन्नबाली नष्ट गर्ने र धनजनको क्षति पुर्‍याउने समस्या स्थानीयले झेलिरहेका छन्।
वन्यजन्तुजन्य जोखिम कम गर्न स्थानीय स्तरमा विभिन्न प्रयास पनि भइरहेका छन्। खाता सामुदायिक वन समन्वय समितिले विद्युतीय तारबार, जनचेतना कार्यक्रम र लघु बीमाजस्ता योजना सञ्चालन गर्दै आएको छ। समितिका अध्यक्ष हरि गुरुङ का अनुसार खाता क्षेत्रका चार हजारभन्दा बढी घरधुरीलाई बीमा कार्यक्रममा समेटिएको छ। उक्त बीमाबाट वन्यजन्तुको आक्रमणबाट क्षति पुगेका परिवारले डेढ लाख रुपैयाँसम्म राहत पाउने व्यवस्था गरिएको छ।
तर समस्या अझै गम्भीर छ। परम्परागत माटो, बाँस र खरका घरहरू हात्तीको आक्रमणमा सजिलै भत्किन्छन्। आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले सबैले पक्की घर निर्माण गर्न सक्ने अवस्था छैन। संयुक्त परिवारबाट अलग भएर नयाँ जीवन सुरु गर्न लागेका मङ्गल थारुका सन्तानहरूका लागि अहिले सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने कि सुरक्षाको चिन्ता गर्ने भन्ने दोहोरो चुनौती खडा भएको छ।
यद्यपि, कठिनाइका बीच पनि यो बस्तीले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—अंश छुट्टिए पनि आत्मीयता छुट्टिँदैन। मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको जोखिमबीच पनि सहकार्य, परम्परा र सहअस्तित्वलाई जोगाएर अघि बढिरहेको पत्थरबोजीको यो बस्ती अहिले थारु समुदायको जीवनशैली र सामाजिक एकताको सशक्त उदाहरण बनेको छ।