बाँके ,११ कार्तिक ।
गाउँबस्ती र घरआँगनमा दसैँको रौनक सकिएर तिहारको चहलपहल सुरु हुन थालेको छ। परदेशिएका आफन्त घर फर्किन थालेका छन् भने बजारमा किनमेलको चटारो बढेको छ। घरघरमा सरसफाइ, देउसीभैलो र दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको भेटघाटको तयारी भइरहेको छ। तर, बाँकेको कोहलपुरमा छ महिनादेखि होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएका सुकुम्बासी परिवारका लागि भने चाडपर्वको खुसीभन्दा घरबासको चिन्ताले सताएको छ। न बस्ने गतिलो ठाउँ छ, न परिवारसँग रमाएर चाडपर्व मनाउने वातावरण। उनीहरूका लागि यस वर्षको दसैँ अभाव र पीडामै बित्यो भने तिहार पनि त्यसरी नै बित्ने चिन्ता थपिएको छ।

आफन्तसँग बसेर दसैँ मनाउने रहर पूरा नभए पनि अब तिहारमा परिवारसँग रमाउने र नयाँ आशा जगाउने उनीहरूको चाहना छ। तर, ओत लाग्ने आफ्नै घर नहुँदा त्यो चाहना पनि पूरा हुने हो कि होइन भन्ने अन्योल छ। बाँकेको कोहलपुरस्थित होल्डिङ सेन्टरमा आश्रय लिइरहेका विस्थापित परिवारका लागि चाडपर्वको समय खुसीभन्दा बढी पीडा र अनिश्चितताको समय बनेको छ।

कोहलपुर नगर विकास समितिको २८ बिघा जग्गामा लामो समयदेखि बसोबास गर्दै आएका परिवार गत वैशाखमा बस्ती हटाइएपछि विस्थापित भएका हुन्। वर्षौँदेखि बस्दै आएको घर छाड्नुपरेपछि उनीहरू अहिले अस्थायी आश्रयमा जीवन गुजारिरहेका छन्। कोहलपुर नगरपालिकाका अनुसार लगत सङ्कलनमा समेटिएका परिवारमध्ये हाल १०२ घरधुरीका विस्थापित परिवार कोहलपुर बसपार्क, नगर विकास समिति र दीपशिखा आधारभूत विद्यालयमा बनाइएका होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएका छन्।

एउटै कोठामा धेरै जना कोचिएर बस्नुपर्ने बाध्यता छ। पर्याप्त ठाउँको अभावमा दैनिक घरायसी काम गर्न, बालबालिकालाई सहज वातावरणमा राख्न र परिवारका सदस्यलाई आराम गर्नसमेत कठिनाइ भइरहेको छ। लामो समयसम्म अस्थायी बसोबास गर्नुपर्दा उनीहरूको दैनिकी झन् कष्टकर बनेको छ। चाडपर्वमा घर लिपपोत गर्ने, नयाँ लुगा लगाउने र परिवारसँग बसेर मीठोमसिनो खाने रहर उनीहरूका लागि अहिले सपना जस्तै बनेको छ।

होल्डिङ सेन्टरमा बस्दै आएकी कल्पना कामी र बिर्मा विकका लागि पनि दसैँले खुसीभन्दा बढी अभावको अनुभूति गराएको छ। आफ्नै घरमा बसेर परिवार र आफन्तसँग चाडपर्व मनाउने रहर हुँदाहुँदै पनि अस्थायी आश्रयमा बस्नुपर्दा उनीहरूको मनमा पीडा थपिएको छ। वर्षौँसम्म बसोबास गरेको ठाउँबाट विस्थापित भएपछि सुरक्षित रूपमा बस्न पाउने व्यवस्था नहुँदा भविष्यप्रतिको चिन्ता बढ्दै गएको छ।

७० वर्षीया मिना दमाईलाई पनि जीवनको उत्तरार्धमा घरबारविहीन भएर बस्नुपर्ला भन्ने लागेको थिएन। बुढेसकालमा आरामसँग आफ्नै घरमा बस्ने र परिवारसँग सुखदुःख साटासाट गर्ने चाहना भए पनि अहिले साँघुरो ठाउँमा बस्नुपरेको उहाँको गुनासो छ। पर्याप्त ठाउँ नहुँदा दैनिक जीवनयापनमा कठिनाइ भएको मात्र होइन, घर नहुँदा धार्मिक तथा पारिवारिक संस्कारसमेत सहज रूपमा गर्न नपाएको उहाँ बताउनुहुन्छ।

उमेर ढल्किँदै जाँदा आफ्नै घरमा सुरक्षित भएर बस्ने चाहना स्वाभाविक हो। तर, मिना दमाईजस्ता ज्येष्ठ नागरिकले अहिले आधारभूत आवासको अभावसँग जुध्नुपरेको छ। घर नहुँदाको पीडा चाडपर्वमा झन् गहिरो हुने गरेको छ। अरूका घरमा दसैँ–तिहारको खुसी छाइरहँदा उनीहरू भने आफ्नो भविष्य कहाँ र कसरी बिताउने भन्ने चिन्तामा छन्।

विस्थापित परिवारले सुरक्षित र स्थायी बसोबासको व्यवस्था गरिदिन सरकारसँग माग गरेका छन्। उनीहरूलाई तत्कालका लागि सुरक्षित आश्रयसँगै दीर्घकालीन रूपमा आफ्नै बसोबासको व्यवस्था आवश्यक देखिएको छ। अस्थायी होल्डिङ सेन्टरमा लामो समयसम्म बस्नुपर्दा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अन्य परिवारका सदस्यको दैनिक जीवनमा परेको असरलाई ध्यानमा राख्दै समस्या छिटो समाधान गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।

विस्थापित परिवारको समस्या समाधानका लागि वास्तविक भूमिहीन दलित तथा सुकुम्बासीको पहिचान गर्ने काम भइरहेको कोहलपुर नगरपालिकाले जनाएको छ। विभिन्न जिल्ला तथा स्थानीय तहबाट विवरण माग गरिएको र प्राप्त विवरणका आधारमा वास्तविक भूमिहीनको पहिचान गरी बसोबास व्यवस्थापनका लागि पहल भइरहेको नगरपालिकाको भनाइ छ। त्यसका लागि सरकारी तथा ऐलानी जग्गाको खोजीसमेत भइरहेको जनाइएको छ।

नगरपालिकाका नगर प्रहरी प्रमुख वीरबहादुर थापाका अनुसार विस्थापित परिवारको विवरण सङ्कलन तथा व्यवस्थापनका विषयमा प्रक्रिया अघि बढाइएको छ। यद्यपि, परिवारहरूको स्थायी बसोबास कहिलेसम्म सुनिश्चित हुन्छ भन्ने विषयमा भने उनीहरू अझै स्पष्ट जवाफको प्रतीक्षामा छन्।

घर केवल घामपानीबाट जोगिने छानो मात्र होइन, परिवारको सुरक्षा, आत्मसम्मान र सामाजिक जीवनको आधार पनि हो। आफ्नै घर नहुँदा चाडपर्वको खुसी मात्र खोसिँदैन, बालबालिकाको भविष्य, ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षा र परिवारको नियमित जीवनसमेत प्रभावित हुन्छ। त्यसैले विस्थापित परिवारको समस्या समाधान गर्दा उनीहरूको वास्तविक अवस्था पहिचान गरी सुरक्षित, व्यवस्थित र दिगो बसोबासको व्यवस्था गर्नु आवश्यक छ।

घरआँगनमा दसैँको रौनक सकिएर तिहारको उज्यालो छाउन थालेको छ। तर, कोहलपुरका विस्थापित परिवार भने आफ्नै घरबासको प्रतीक्षामा छन्। अरूका घरमा दीपावलीका दियो बलिरहँदा उनीहरूको मनमा भने कहिले आफ्नै घरको आँगन उज्यालो होला भन्ने प्रश्न छ। परिवारसँग आफ्नै छानामुनि बसेर चाडपर्व मनाउने उनीहरूको चाहना कहिले पूरा हुन्छ भन्ने अझै निश्चित छैन। उनीहरूका लागि तिहारको वास्तविक उज्यालो त्यतिबेला मात्र हुनेछ, जतिबेला अस्थायी आश्रयको अनिश्चितता हटेर सुरक्षित र सम्मानजनक बसोबासको सुनिश्चितता हुनेछ।